Cyflwyniad

Mae cennau yn organebau rhyfeddol ar ffurfir gan berthynas symbiotig rhwng o leiaf dwy organeb wahanol- un ffwng a phartner, neu bartneriaid, ffotosynthetig (alga gwyrdd ac/neu cyanobacteria). Mae’r gydberthynas wedi datblygu sawl tro yn y gorffennol, gydag ystod eang o ffyngau gwahanol wedi esblygu’n gennau yn annibynnol i’w gilydd. Dim ond yn ddiweddar iawn adnabyddir bod rhai ffyngau wedi esblygu i fod yn gen, ac yna wedi dychwelyd i fod yn ffwng drachefn ee. Penisillium

Mae’r alga yn defnyddio ffotosynthesis er mwyn cyflenwi’r cen gyda maeth hanfodol, tra bo’r ffwng yn ffurfio corff yr organeb, y thalws, gan gasglu a dosbarthu mwynau. Mae’r ffwng hefyd yn amddiffyn yr organeb trwy greu sylweddau gwrth-facterol, gwrth-ffyngol, a gwrth olau uwch-fioled. Os yw cyanobacteria yn rhan o’r bartneriaeth hefyd, maent yn sefydlogi nitrogen o’r aer.

Mae sawl ffurf wahanol o gen yn bodoli- rhai sy’n ffurfio crawen, rhai llabedog, rhai ar ffurf deilen ayyb, a gallent arddangos amrywiaeth fawr o liwiau gwahanol, gan gynnwys melyn, coch, oren, a llwyd. O ran cynefinoedd, maent i’w cael mewn nifer o amgylcheddau gwahanol- coetiroedd, mynyddoedd, chwareli, twyni, ac amgylcheddau dinesig. Yn wir, lle bynnag bydd coed, cerrig, beddau, neu balmant- mae cennau i’w cael! Mae rhai ohonynt wedi esblygu i dyfu ar arwynebau sydd yn rhy wenwynig i unrhyw blanhigion eraill.

Fel arfer, mae cennau’n tyfu’n araf iawn, a gellir eu defnyddio fel dangoswyr amgylcheddol gan eu bod yn sensitif iawn i newidiadau mewn safon aer. Mae llygredd aer a dŵr yn fygythiad mawr i gennau, gan gyfyngu ystod rhywogaethau a oedd unwaith yn gyffredin iawn.

Gall cennau fod yn ddefnyddiol iawn i’w cymdogion hefyd. Maent yn ailgylchu mwynau a maeth a adewir gan blanhigion eraill, a gallent ddarparu lloches i bryfed cop, llau, a phryfetach eraill. Er bod dal tipyn o waith ymchwil i’w wneud yn y maes, rydym yn deall erbyn hyn bod nifer fawr o rywogaethau ffwng yn llwyr ddibynnol ar gennau- mwy, o bosibl, na’r nifer o gennau y maent yn ddibynnol arnynt! Mae gan gen lawer i’w gynnig i bobl hefyd- echdynnir lliw ar gyfer gwlân ohonynt, mae rhai’n fwytadwy, ac mae eraill yn cael eu defnyddio gan gwmnïau cyffuriau i greu gwrthfiotigau ac eli haul. Gall y cennau sy’n cynnwys cyanobacteria sefydlogi cymaint o nitrogen ac unrhyw facteria yng ngwreiddiau teulu’r pys. Maent yn gyffredin iawn mewn coetiroedd, gan gyfrannu’n sylweddol at gylchredau nitrogen yno.

Degelia plumbea NRW

Degelia plumbea © NRW

Cilliate strap lichen Ray Woods

Heterodermia leucomela © Ray Woods

Tree Lichen association

Tree Lichen association © Sean McHugh

Cadwraeth Cennau yng Nghymru

Yn ôl y Rhestr o Gen Data Coch ar gyfer Cymru (2010), roedd Cymru’n cynnal oddeutu 1250 rhywogaeth, cyfystyr â 68% o holl fflora cen Prydain. Trwy ddefnyddio data a gasglwyd gan y Gymdeithas Gen Brydeinig Lichen, ynghyd â meini prawf rhyngwladol cydnabyddedig, am y tro cyntaf erioed cynigwyd disgrifiad o’r bygythiad a wynebir gan holl gennau Cymru a’u ffyngau cysylltiedig ar lefel ranbarthol. Cymharwyd lefel y bygythiad i rywogaethau Cymreig gyda’r rhestr Data Coch a gyhoeddwyd eisoes ar gyfer Prydain. O’r 1290 o rywogaethau cen a ffwng a astudir yn draddodiadol yng Nghymru, mae’n debyg bod 22 wedi diflannu bellach (2% o’r cyfanswm), a 204 rhywogaeth (16%) mewn perygl o ddiflannu’n llwyr. O’r grŵp hwnnw mae 28 rhywogaeth (2% o’r cyfanswm) dan fygythiad enbyd, 24 (2%) dan fygythiad, a 156 (12%) yn fregus. Mae 133 tacson pellach (10% ) yn agos at fod Dan Fygythiad tra bod diffyg gwybodaeth am 152 (12%) tacson yn ei gwneud yn amhosib pennu statws bygythiad ar eu cyfer.

Felly mae angen cymryd camau gweithredu ar gyfer 38% o’r tacson cen a ffwng Cymreig sydd wedi cael eu hastudio gan arbenigwyr, un ai er mwyn deall mwy am eu gwir statws neu i wrthdroi dirywiad sy’n digwydd ar hyn o bryd.

  1. Rhestr Data Coch Cennau Cymru
  2. Cennau Cymru
  3. Cymdeithas Cennau Prydain

Rhywogaethau yng Nghymru

Amffibiaid ac Ymlusgiaid

Adar

Cennau

Cadwraeth Mamaliaid

Bryoffytau

Anifeiliaid di asgwrn cefn

Helpu Bywyd Gwyllt

Garddio bywyd gwyllt