Cyflwyniad

Mae cacwn yn bryfed cyfarwydd, y mae pobl yn hoff iawn ohonyn nhw. Mae’n bleser gwylio’u prysurdeb wrth iddynt hedfan o flodyn i flodyn, gyda’u sŵn suo dwfn.

Ond, yn anffodus, mae cacwn wedi bod yn prinhau oherwydd newidiadau mewn arferion amaethyddol sydd wedi cael gwared â blodau o’r tirwedd i raddau helaeth, sy’n golygu nad oes fawr ddim i gacwn fwydo arno. Mae’r rhan fwyaf o rywogaethau’r Deyrnas Unedig wedi prinhau’n fawr yn y blynyddoedd diweddar, ac mae dwy rywogaeth wedi darfod o’r tir yn y Deyrnas Unedig er 1940.

Mae cacwn yn perthyn i is-ddosbarth ‘Hymenoptera’ sy’n cynnwys Gwenyn, Gwenyn Meirch, Morgrug, Llifbryfed. Mae gwahaniaethau amlwg rhwng ymddangosiad a bywydau cacwn, gwenyn mêl a gwenyn unig. Mae cacwn yn fwy o ran maint ac yn fwy blewog na gwenyn mêl na gwenyn unig, sy’n golygu eu bod yn gweddu’n berffaith i hinsawdd oerach. Mae nythod cacwn yn fach ac nid ydynt yn storio llawer iawn o fêl, felly maen nhw’n fwy sensitif i faint o flodau llawn paill a neithdar sydd ar gael iddynt fwydo arnynt. Nid yw cacwn yn heidio a dydyn nhw ddim yn ymosodol. Dim ond cacwn benyw sy’n gallu pigo a dim ond os byddan nhw’n teimlo dan fygythiad difrifol y byddan nhw’n gwneud hynny.

Mae cacwn yn chwarae rhan dyngedfennol bwysig na ddylen ni ei chymryd yn ganiataol. Yn ogystal â pheillio amrywiaeth eang o blanhigion gwyllt ar draws y tirwedd, maen nhw hefyd yn peillio’r cnydau sy’n darparu bwyd inni i’w fwyta. Heb eu gwasanaeth peillio nhw, gallai llawer o flodau gwyllt ddiflannu. Byddai cynhwysion allweddol yn ein diet, pethau fel ffa, pys, mafon a thomatos yn fwy anodd eu cynhyrchu ac yn llawer drutach heb gacwn Prydain.

Ble mae cacwn yn bodoli?

Mae tua 250 o rywogaethau o gacwn yn y byd, ac mae’r rhan fwyaf ohonynt i’w canfod yn hemisffer y gogledd, er bod gan Dde America rai rhywogaethau brodorol, ac mae gan Seland Newydd rai a gyflwynwyd o Brydain.

Mae dwy rywogaeth o gacwn wedi diflannu yn genedlaethol yn y 100 mlynedd diwethaf. Yn yr un cyfnod, mae rhywogaeth newydd, Cacynen y Coed, wedi cytrefu’r Deyrnas Unedig o Ewrop. Mae gan y Deyrnas Unedig felly 24 o rywogaethau cacwn preswyl, ac mae’r BBCT yn gweithio ar brosiect i ailgyflwyno un o’r rhywogaethau sydd wedi diflannu, y Gacynen Blewyn Cwta.

Dim ond wyth rhywogaeth a geir yn gyffredin yn y rhan fwyaf o lefydd. Gwelir cacwn mewn amrywiaeth o gynefinoedd a dylai’r rhan fwyaf o bobl allu eu denu i’w gerddi os oes ganddyn nhw’r mathau iawn o blanhigion sy’n blodeuo.

Mae rhai rhywogaethau yn llai cyffredin a dim ond i’w canfod mewn ychydig o fannau. Er enghraifft, y Gardwenynen Feinlais, nad yw ond i’w chanfod mewn saith ardal yn ne Cymru a Lloegr erbyn hyn. Arferai’r rhywogaeth hon fod wedi’i gwasgaru’n eang ar hyd a lled de’r Deyrnas Unedig, ond mae dirywiad cynefinoedd wedi gweld gostyngiad dramatig yn ei niferoedd yn y rhan fwyaf o lefydd.

Adroddiad Gwenyn dan Fygythiad Cymru

Mae’r Ymddiriedolaeth Gwarchod Cacwn a llawer o gyrff eraill yng Nghymru ac ar draws y Deyrnas Unedig yn gweithio’n galed i geisio cynyddu’r cynefin i gacwn. Un ffocws arbennig i’r Ymddiriedolaeth Gwarchod Cacwn yw adfer a chynyddu nifer y glaswelltiroedd blodeuog mewn ardaloedd lle mae yna gacwn prin fel y gardwenynen feinlais.

Cafodd y prosiect eithriadol o lwyddiannus, Gwenyn i Bawb, a ddechreuodd yn 2011 gan ddod i ben ym mis Rhagfyr 2014, ei ariannu gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, a hefyd gan Cyfoeth Naturiol Cymru. Nod ‘Gwenyn i Bawb’ oedd darparu mwy o gynefin blodeuog ar gyfer gwenyn prin, yn ogystal â chodi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd gwenyn a’r hyn y gall pobl ei wneud i helpu. Yng Nghymru, mae ein Swyddog Cadwraeth wedi gweithio i ddarparu cynefin ar dros 40 o safleoedd ar draws de Cymru, gyda mwy na 1,700 hectar o gynefin yn cael ei wireddu. Mae’r prosiect wedi golygu gweithio gydag amrywiaeth o bartneriaid a thirfeddianwyr ar draws Cymru.

Garddio er lles cacwn
Mae gerddi Prydain yn gorchuddio mwy nag 1 miliwn erw a gallant fod yn achubiaeth i gacwn. Dim ots pa mor fach yw eich gardd, gallwch helpu drwy ddarparu llawer o flodau sydd o fudd i wenyn gydol y flwyddyn. Wrth sôn am flodau sydd ‘o fudd i wenyn’, yr hyn rydyn ni’n ei olygu yw blodau sy’n gyfoethog mewn paill a neithdar. Nid yw llawer o blanhigion addurniadol sy’n gyffredin mewn gerddi ym Mhrydain, fel caru’n ofer (pansi) a begonia, o unrhyw werth i fywyd gwyllt. Mae blynyddoedd lawer o gael eu meithrin i gynhyrchu blodau trawiadol yn golygu’n aml nad yw’r blodau lliwgar hyn yn cynhyrchu fawr ddim paill na neithdar. Ond mae yna gannoedd o flodau hardd sy’n cynnig y manteision hyn y gallwch eu hychwanegu at eich casgliad, yn cynnwys bysedd y cŵn, lafant, mynawyd y bugail, perlysiau a rhosod gwyllt.

Yr Ymddiriedolaeth Gwarchod Cacwn
Cafodd yr Ymddiriedolaeth Gwarchod Cacwn ei sefydlu oherwydd y pryderon difrifol ynglŷn â dirywiad cacwn. Yn yr 80 mlynedd diwethaf mae’r poblogaethau cacwn wedi mynd ar chwâl ac mae perygl i sawl rhywogaeth ddiflannu’n genedlaethol. Mae cacwn yn elfen bwysig a gwerthfawr o’n bioamrywiaeth. Nod yr Ymddiriedolaeth Gwarchod Cacwn yw sicrhau bod dyfodol tymor hir i boblogaethau o’r rhywogaethau hyn yn y Deyrnas Unedig.

Ar hyn o bryd mae 22 rhywogaeth o gacwn i’w cael yng Nghymru. Mae dwy rywogaeth, Bombus subterraneus a B. Distinguendus, wedi diflannu yng Nghymru bellach. Mae Cymru’n lle pwysig i rywogaethau prin, yn enwedig de’r wlad. Mae’r rhain yn cynnwys 5 rhywogaeth a restrir yng Nghynllun Gweithredu’r DU ar Fioamrywiaeth a rhywogaethau ‘Adran 7’ â blaenoriaeth – y Gardwenynen Feinlais (Bombus sylvarum), y Gardwenynen Lwydfrown (Bombus humilis), Cardwenynen y Mwsogl (Bombus muscorum), y Gardwenynen Goesgoch (Bombus ruderarius), a Gwenynen Bwm yr Ardd (Bombus ruderatus). Hefyd, mae’r gacynen brin, Cacynen y Llus (Bombus monticola) i’w chanfod ar draws llawer o ucheldir Cymru lle mae digon o gynefin cyforiog o flodau i’w gael. O bryd i’w gilydd hefyd cofnodir y gacynen brin, B.soroeensis. Fodd bynnag, mae rhai rhywogaethau ar gynnydd, yn arbennig rhywogaeth y gog, Bombus rupestris, a’r newydd ddyfodiad, Cacynen y Coed, Bombus hypnorum.

Mae’n debyg mai’r Gardwenynen Feinlais, Bombus sylvarum, yw’r rhywogaeth prinnaf o gacwn yn y Deyrnas Unedig (DU).

Yn negawd cyntaf yr ugeinfed ganrif, roedd y gardwenynen feinllais i’w gweld ar draws y rhan fwyaf o Gymru a Lloegr. Ers hynny, mae’r poblogaethau wedi crebachu’n gyflym, ac erbyn hyn dim ond tua 7 poblogaeth wahanol sydd ar ôl. Mae’r poblogaethau hyn i’w canfod yn bennaf yn ne Cymru a Lloegr, lle mae’r cacwn yn dal i ffynnu ar ddolydd a glaswelltir blodeuog. Nid yw poblogaeth mor ynysig yn ddelfrydol oherwydd mae’n gallu achosi mewnfridio ymysg gwenyn sy’n perthyn yn agos, felly rydym yn gweithio gyda’r tirfeddianwyr i geisio creu cynefin a fydd yn amddiffyn y poblogaethau sy’n bodoli’n barod ac yn eu cael i gysylltu â’i gilydd.

Mapiau’n dangos dosbarthiad y gardwenynen feinlas ar draws y Deyrnas Unedig. Mapiau drwy garedigrwydd BWARS (y Gymdeithas Cofnodi Gwenyn, Gwenyn Meirch a Morgrug)


Mapiau’n dangos dosbarthiad y gardwenynen feinlas ar draws y Deyrnas Unedig. Mapiau drwy garedigrwydd BWARS (y Gymdeithas Cofnodi Gwenyn, Gwenyn Meirch a Morgrug)

Mae cacwn yn bryfed cymdeithasol ac yn byw mewn nythod o hyd at 400 o unigolion. Caiff pob nyth ei rheoli gan frenhines a dim ond blwyddyn mae’r nyth yn para. Mae hyn yn wahanol i gychod gwenyn mêl sy’n weithredol am sawl blwyddyn.

  • Yn gynnar yn y gwanwyn mae’r frenhines yn ymddangos o’i gaeafgwsg i gychwyn nyth newydd (1).
  • Ei thasg gyntaf yw magu storfeydd egni felly mae’n hynod bwysig ei bod yn gallu dod o hyd i ddigon o flodau llawn paill a neithdar (2).
  • Ar ôl dod o hyd i safle addas i nyth bydd yn magu ei deorfa gyntaf o wyau. Grŵp o weithwyr benyw yw’r rhain a’u gwaith nhw yw bwydo a meithrin y nythfa (3).
  • Caiff y broses hon ei hailadrodd gydol yr haf ac anaml y bydd y frenhines yn gadael y nyth. Anaml y mae cacwn yn nythu yn yr un man ddwy flynedd yn olynol (4).
  • Tua diwedd yr haf mae’r frenhines yn cynhyrchu epil gwryw, ynghyd â breninesau newydd (5).
  • Ar ôl cyplu mae’r gwrywod yn marw, ac felly hefyd yr hen freninesau a’r gweithwyr. Dim ond y breninesau newydd, sydd wedi’u ffrwythloni, sy’n goroesi i gysgu drwy’r gaeaf a sefydlu eu nythod eu hunain y flwyddyn ddilynol (1).

Anaml y mae cacwn yn nythu yn yr un man ddwy flynedd yn olynol.

Cacwn yng Nghymru


Lluniau a thestun drwy garedigrwydd yr Ymddiriedolaeth Gwarchod Cacwn

Rhywogaethau yng Nghymru

Amffibiaid ac Ymlusgiaid

Adar

Cennau

Cadwraeth Mamaliaid

Bryoffytau

Anifeiliaid di asgwrn cefn

Helpu Bywyd Gwyllt

Garddio bywyd gwyllt